काठमाडौं – भारतका चर्चित युट्युबर तथा राजनीतिक टिप्पणीकार ध्रुव राठी पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालबाट सडक आन्दोलनसम्म सक्रिय हुन थालेका छन्। कुनै समय घुमफिरका दृश्य युट्युबमा राख्ने सामान्य रुचिबाट डिजिटल यात्रा सुरु गरेका राठी अहिले भारतीय सरकारका नीतिमाथि प्रश्न उठाउने र राजनीतिक घटनाक्रमको विश्लेषण गर्ने चर्चित व्यक्तित्व बनेका छन्। भारतको निर्वाचन आयोगविरुद्ध जारी आन्दोलनमा सहभागी भएपछि उनको सार्वजनिक भूमिका र राजनीतिक सक्रियताबारे थप चर्चा सुरु भएको छ।
राठीले यही अक्टोबर १३ मा विद्यार्थी नेतृ नेहा बोरासँगै बसेको तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेका थिए। इन्स्टाग्राममा तस्बिर राख्दै उनले नेहालाई ‘विथ अ टाइग्रेस’ अर्थात् ‘एउटी बघिनीसँग’ भनेर सम्बोधन गरेका थिए। त्यसको तीन दिनअघि दुवै जना निर्वाचन आयोगविरुद्धको आन्दोलनका क्रममा प्रहरी नियन्त्रणमा परेका थिए। विद्यार्थी राजनीतिबाट आएकी नेहा र डिजिटल माध्यमबाट लोकप्रिय बनेका राठीको एउटै आन्दोलनमा सहभागिताले भारतको पछिल्लो राजनीतिक बहसमा नयाँ चर्चा सिर्जना गरेको छ।
सन् १९९४ अक्टोबर ८ मा भारतको हरियाणामा जन्मिएका राठीलाई सानैदेखि प्रविधि र भिडियो निर्माणमा रुचि थियो। उनले नौ वर्षको उमेरमै साधारण वेबक्याम प्रयोग गरेर माटोका आकृतिलाई चलायमान देखिने भिडियो बनाएका थिए। विद्यालय तहको पढाइ पूरा गरेपछि उच्च शिक्षाका लागि जर्मनी पुगेका उनले कार्लस्रुहे इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीमा मेकानिकल इन्जिनियरिङ अध्ययन गरे। त्यसपछि नवीकरणीय ऊर्जा इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर गरेका राठीले पढाइसँगै घुमफिर र भिडियो निर्माणलाई पनि निरन्तरता दिए।
सन् २०१४ मा आइफोन–५ एसबाट यात्रा सम्बन्धी भिडियो खिचेर युट्युबमा राखेसँगै उनको डिजिटल यात्रा सुरु भएको थियो। सुरुमा आफूले घुमेका स्थान र अनुभव दर्शकलाई देखाउने उद्देश्य राखेका राठीको रुचि पछि भारतीय राजनीतितर्फ मोडियो। सन् २०१४ मा नरेन्द्र मोदी भारतको प्रधानमन्त्री बन्ने क्रममा उनले मोदीबाट सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र राजनीतिक परिवर्तनको अपेक्षा गरेका थिए। त्यसअघि सन् २०११ मा अन्ना हजारेको नेतृत्वमा भएको भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनबाट पनि उनी प्रभावित भएका थिए।
तर सन् २०१५ मा दिल्लीको अरविन्द केजरीवाल नेतृत्वको सरकार र मोदी नेतृत्वको केन्द्र सरकारबीच भ्रष्टाचारविरुद्ध उजुरी दिने हेल्पलाइनको अधिकारलाई लिएर विवाद भएपछि राठीको मोदी सरकारप्रतिको विश्वास कमजोर हुँदै गएको थियो। उनले पछि आफू मोदी सरकारका नीतिहरूमाथि आलोचनात्मक बन्नुको एउटा कारण यही घटना भएको बताएका थिए। त्यसपछि उनले राजनीतिक प्रचार, भ्रामक सूचना र सरकारी निर्णयबारे अध्ययन गरेर भिडियो बनाउन थाले।
सन् २०१६ सेप्टेम्बर १६ मा उनले भारतीय जनता पार्टीको सूचना प्रविधि अर्थात् आईटी सेलसम्बन्धी विषयमा पहिलो राजनीतिक टिप्पणीसहितको भिडियो सार्वजनिक गरे। सामाजिक सञ्जालमा भाजपाका पक्षमा हुने प्रचार अभियानमा भ्रामक सामग्री प्रयोग हुने गरेको आरोपलाई उनले भिडियोको विषय बनाएका थिए। त्यतिबेला अनुसन्धान, विषय छनोट, लेखन, छायांकन र सम्पादनको काम उनी आफैँ गर्थे। यही भिडियोपछि उनको युट्युब यात्रा मनोरञ्जन र घुमफिरका सामग्रीबाट राजनीतिक विश्लेषणतर्फ अघि बढ्यो।
राठीले क्रमशः राजनीति, इतिहास, अर्थतन्त्र, विज्ञान, वातावरण, सार्वजनिक नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धजस्ता विषयमा सामग्री बनाउन थाले। जटिल विषयलाई सामान्य हिन्दी भाषामा प्रस्तुत गर्ने, सरकारी कागजात तथा तथ्यांक देखाउने र ग्राफिक्स तथा एनिमेसनमार्फत विषय बुझाउने उनको शैली लोकप्रिय बन्यो। भारतमा सस्तो स्मार्टफोन र इन्टरनेटको पहुँच विस्तार हुँदै जाँदा उनका भिडियो लाखौँ हुँदै करोडौँ दर्शकसम्म पुग्न थाले। अहिले उनको मुख्य युट्युब च्यानलमा तीन करोडभन्दा बढी सब्सक्राइबर छन्।
सन् २०२४ को भारतीय आमनिर्वाचनका क्रममा राठीको चर्चा अझ बढ्यो। नरेन्द्र मोदी तेस्रो कार्यकालका लागि जनादेश मागिरहेका बेला राठीले ‘इज इन्डिया बिकमिङ अ डिक्टेटरसिप?’ अर्थात् ‘के भारत तानाशाहीतर्फ गइरहेको छ?’ शीर्षकको करिब २९ मिनेट लामो भिडियो सार्वजनिक गरेका थिए। उक्त भिडियोमा उनले निर्वाचन प्रणाली, सञ्चारमाध्यमको स्वतन्त्रता, विपक्षी नेताहरूमाथिको कारबाही र अनुसन्धान निकायहरूको प्रयोगबारे प्रश्न उठाएका थिए। उनको तर्क निर्वाचनबाट मात्रै लोकतन्त्रको मूल्यांकन गर्न नसकिने र संवैधानिक संस्थाको स्वायत्तता तथा सरकारको आलोचना गर्ने स्वतन्त्रतालाई पनि महत्त्व दिनुपर्ने भन्ने थियो।
भाजपा नेतृत्वले भने सरकारमाथि लगाइएका यस्ता आरोप अस्वीकार गर्दै आएको छ। तत्कालीन केन्द्रीय मन्त्री किरेन रिजिजुले भारतमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता रहेको र प्रधानमन्त्रीको खुलेर आलोचना गर्न सकिने बताएका थिए। यसबीच राठीका भिडियो व्यापक रूपमा फैलिएका थिए। सन् २०२३ अक्टोबरमा अमेरिकी पत्रिका ‘टाइम’ ले उनलाई ‘नेक्स्ट जेनेरेसन लिडर्स’ सूचीमा समावेश गरेको थियो। भारतीय सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचनाको तथ्य जाँच गर्न युट्युब प्रयोग गर्ने व्यक्तिका रूपमा पनि उनलाई प्रस्तुत गरिएको थियो।
लोकप्रियतासँगै राठीमाथि राजनीतिक पक्षपातको आरोपसमेत लाग्दै आएको छ। आलोचकहरूले उनी मोदी सरकारका कमजोरीमा बढी केन्द्रित हुने तर विपक्षी दलका गल्तीप्रति त्यति कठोर नहुने आरोप लगाउँछन्। सन् २०२४ को निर्वाचनका क्रममा तत्कालीन केन्द्रीय मन्त्री किरेन रिजिजुले उनलाई कांग्रेस र आम आदमी पार्टीको प्रवक्ताजस्तो व्यवहार गरेको आरोप लगाएका थिए। राठीले भने आफू कुनै राजनीतिक दलको पक्षमा नरहेको र सार्वजनिक विषयमा टिप्पणी गर्ने व्यक्ति भएको बताउँदै आएका छन्। उनले कांग्रेस शासनकालमा भएका भ्रष्टाचारका घटनाको पनि आलोचना गरेको उल्लेख गरेका छन्।
राठीका भिडियोमा तथ्यांक, अध्ययन र सरकारी कागजात उद्धृत गरिए पनि उनका सबै निष्कर्ष निर्विवाद भने छैनन्। कुन विषयलाई प्राथमिकता दिने, कुन तथ्यलाई बढी महत्त्व दिने र त्यसबाट कस्तो निष्कर्ष निकाल्ने भन्ने कुरा सामग्री निर्माताको सम्पादकीय निर्णयसँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यसैले उनका सामग्री लोकप्रिय हुनु र ती सामग्रीमा प्रस्तुत सबै विचारसँग दर्शक सहमत हुनु फरक विषय हुन्।
सन् २०२६ अक्टोबर ८ मा आफ्नो ३२औँ जन्मदिनका दिन राठी भारतको बेंगलुरुस्थित फ्रिडम पार्कमा आयोजित विरोध प्रदर्शनमा सहभागी भएका थिए। निर्वाचन आयोगले सञ्चालन गरेको मतदाता सूची अद्यावधिक प्रक्रियाविरुद्ध आयोजित प्रदर्शनमा अभिनेता प्रकाश राज र कक्रोच जनता पार्टीका संस्थापक अभिजित दिप्केलगायत सहभागी थिए। आन्दोलनकारीहरूले मतदाता सूची अद्यावधिकका क्रममा ठूलो संख्यामा नाम हटाएर योग्य मतदाताको अधिकार प्रभावित पारिएको आरोप लगाउँदै मुख्य निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको राजीनामा माग गरेका थिए।
निर्वाचन आयोगले भने मृत्यु भएका, बसाइँ सरेका, दोहोरिएका वा पत्ता नलागेका मतदाताको नाम मात्र सूचीबाट हटाइएको दाबी गर्दै आन्दोलनकारीका आरोप स्वीकार गरेको छैन। मतदाता सूचीबाट हटाइएका सबै नाम योग्य मतदाताका थिए र उनीहरूले मतदानको अधिकार गुमाए भन्ने कुरा स्वतन्त्र रूपमा स्थापित भइसकेको छैन। यही विवादका बीच राठी सडक आन्दोलनमा सहभागी भएका हुन्।
प्रदर्शनमा सहभागितापछि उनको नागरिकतामाथि पनि प्रश्न उठाइएको थियो। भाजपा नेता एवं पूर्वप्रहरी अधिकारी भास्कर रावले जर्मनीमा बस्दै आएका राठीको नागरिकता तथा भारतमा राजनीतिक प्रदर्शनमा सहभागी हुने कानुनी हैसियतबारे छानबिन गर्न माग गरेका थिए। राठीले आफू भारतीय नागरिक रहेको बताएका थिए। अक्टोबर ११ मा उनले भारतीय राहदानी देखाउँदै आफ्नो नागरिकताबारे उठेका प्रश्नको जवाफ दिएका थिए।
अक्टोबर १० मा दिल्लीको जन्तरमन्तरमा निर्वाचन आयोगविरुद्ध प्रदर्शन गर्ने तयारी भइरहेका बेला राठीलाई गुरुग्रामस्थित निवासबाट प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको थियो। कक्रोच जनता पार्टीले आयोजना गरेको उक्त प्रदर्शनमा मुख्य निर्वाचन आयुक्तको राजीनामा माग्ने कार्यक्रम थियो। प्रहरीका अनुसार अनुमति नदिइएको प्रदर्शनमा सहभागी नहुन चेतावनी दिँदासमेत नमानेपछि उनलाई नियन्त्रणमा लिइएको थियो। राठीले भने आफूलाई नियन्त्रणमा लिइएको तरिकामाथि प्रश्न उठाउँदै प्रहरीको व्यवहारलाई अपहरणसँग तुलना गरेका थिए।
अक्टोबर १२ मा प्रकाशित ‘जनसत्ता’को समाचारअनुसार राठीले पत्रकार सम्मेलनमा आफू दलीय राजनीतिमा प्रवेश गर्न नचाहेको स्पष्ट पारेका थिए। तर गम्भीर सार्वजनिक मुद्दामा आवाज उठाउन राजनीतिक दलहरू पनि एकजुट हुनुपर्ने उनको भनाइ थियो। यसबाट उनी प्रत्यक्ष रूपमा कुनै राजनीतिक दलमा आबद्ध हुन नचाहे पनि सार्वजनिक मुद्दामा राजनीतिक अभियान र आन्दोलनबाट टाढा बस्न इच्छुक नरहेको देखिन्छ।
यही पृष्ठभूमिमा विद्यार्थी नेतृ नेहा बोरासँग राठीले सार्वजनिक गरेको तस्बिरलाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ। नेहा विद्यार्थी राजनीतिबाट उदाएकी हुन्। विश्वविद्यालय, विद्यार्थी अधिकार र नागरिक आन्दोलनमा सक्रिय हुँदै उनी निर्वाचन आयोगविरुद्धको प्रदर्शनमा जोडिएकी छन्। अर्कोतर्फ राठीको सार्वजनिक पहिचान युट्युब र सामाजिक सञ्जालले निर्माण गरेको हो। नेहासँग विद्यार्थी संगठन र सडक आन्दोलनको अनुभव छ भने राठीसँग करोडौँ दर्शकसम्म पुग्ने डिजिटल माध्यम छ।
भारतको पछिल्लो घटनाक्रमले राजनीतिक विचार निर्माण र जनमत प्रभावित गर्ने शक्ति अब राजनीतिक दल, संसद् र परम्परागत सञ्चारमाध्यममा मात्र सीमित नरहेको देखाएको छ। सामाजिक सञ्जालबाट लोकप्रिय
