प्रकाशचन्द्र मिश्र –
समाज, सत्ता र उन्मादको सम्बन्ध केवल राजनीतिक विषय होइन, यो मानव मनोविज्ञान, सामूहिक चेतना, शक्ति संरचना र सभ्यताको विकाससँग गाँसिएको गहिरो प्रश्न हो। इतिहासका धेरै त्रासदीहरू, युद्धहरू, नरसंहारहरू, तानाशाहीहरू र सामाजिक विघटनहरू कुनै एक व्यक्तिको उन्मादबाट मात्र जन्मिएका होइनन्; तिनको जरा समाजभित्र मौन रूपमा हुर्किएको सामूहिक उन्मादमा पनि भेटिन्छ।
मानिस विवेकशील प्राणी हो भन्ने दाबी दर्शनशास्त्रले लामो समयदेखि गर्दै आएको छ। तर इतिहासको कठोर यथार्थले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ कि मानिस केवल विवेकको प्राणी मात्र होइन, ऊ भावनाको, भयको, लोभको, घृणाको र कहिलेकाहीँ उन्मादको पनि प्राणी हो। यही उन्मादले समाजलाई सभ्यताबाट बर्बरतातर्फ, संवादबाट हिंसातर्फ र लोकतन्त्रबाट तानाशाहीतर्फ धकेल्ने काम गर्छ।
उन्माद भनेको केवल मानसिक असन्तुलन होइन। राजनीतिक र सामाजिक अर्थमा उन्माद त्यो अवस्था हो, जहाँ तथ्यभन्दा भावना बलियो बन्छ, तर्कभन्दा आवेग हाबी हुन्छ, र सत्यभन्दा विश्वासको अन्धोपन शक्तिशाली बन्न पुग्छ। यस्तो अवस्थामा मानिसहरूले आफूलाई सही ठान्छन्, तर उनीहरू आफ्नै चेतनाको कैदी बनिरहेका हुन्छन्। मानव इतिहास हेर्दा सत्ता र उन्मादबीचको सम्बन्ध अत्यन्त घनिष्ठ देखिन्छ। शक्ति आफैँमा खराब वस्तु होइन। तर जब शक्ति जवाफदेहिताबाट मुक्त हुन्छ, तब त्यसले उन्मादलाई जन्म दिन थाल्छ। निरन्तर प्रशंसा, आलोचनाको अभाव, संस्थागत नियन्त्रणको कमजोरी र आफूलाई राष्ट्र, धर्म, जाति वा इतिहासको एकमात्र प्रतिनिधि ठान्ने मानसिकताले शासकलाई वास्तविकताबाट टाढा पुर्याउँछ।
यही कारणले धेरै तानाशाहहरू सुरुवातमा जनताको आशा बनेर उदाएका थिए। उनीहरूले व्यवस्था परिवर्तनको नारा दिए, राष्ट्रिय गौरवको सपना देखाए र जनताको भावनालाई स्पर्श गरे। तर समयसँगै उनीहरूको वरिपरि सत्य बोल्नेहरू हराए। आलोचकहरू शत्रु घोषित भए। परिणामतः सत्ता विवेकको होइन, उन्मादको साधन बन्न पुग्यो। तर उन्माद केवल शासकमा सीमित हुँदैन। समाज स्वयं पनि उन्मादग्रस्त हुन सक्छ। जब कुनै समाजले प्रश्न गर्न छोड्छ, आलोचनालाई देशद्रोह ठान्छ, नेताप्रतिको भक्तिलाई नै राजनीति सम्झन्छ, तब त्यो समाज उन्मादको बाटोमा प्रवेश गरिसकेको हुन्छ।
लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति चुनाव मात्र होइन, प्रश्न गर्ने क्षमता हो। तर जब नागरिकहरू समर्थक र विरोधीका कठोर खेमामा विभाजित हुन्छन्, तब सत्यको खोजी हराउँछ। हरेक विषयमा तर्क होइन, पक्षधरता निर्णायक बन्न थाल्छ। त्यसपछि समाजले व्यक्तिलाई देवता वा राक्षसका रूपमा हेर्न थाल्छ; मानिसलाई मानिसका रूपमा हेर्ने क्षमता हराउँछ। आजको डिजिटल युगले उन्मादलाई झन् तीव्र बनाएको छ। सामाजिक सञ्जालले सूचना लोकतान्त्रिक बनायो, तर साथसाथै भ्रम, घृणा र उत्तेजनालाई पनि अभूतपूर्व गति दियो। एल्गोरिदमहरू सत्य खोज्न होइन, ध्यान तान्न डिजाइन गरिएका छन्। परिणामतः उत्तेजक सामग्री, कट्टर विचार र विभाजनकारी भाषणहरू छिटो फैलिन्छन्। मानिसहरू तथ्यको संसारमा होइन, आफ्नै विश्वासको प्रतिध्वनि कक्ष (Echo Chamber) मा बाँच्न थाल्छन्।
यस्तो अवस्थामा समाज बिस्तारै सामूहिक उन्मादतर्फ जान्छ। कुनै समुदायलाई शत्रु देखाउन सजिलो हुन्छ। कुनै व्यक्तिलाई राष्ट्रद्रोही घोषणा गर्न सजिलो हुन्छ। कुनै झुटलाई हजारौँ पटक दोहोर्याएर सत्य बनाइन्छ। र भीडले विवेक गुमाउँछ। मनोविज्ञानले भन्छ—व्यक्ति एक्लै हुँदा जति विवेकी हुन्छ, भीडमा ऊ त्यति नै भावनात्मक बन्न सक्छ। यही कारणले इतिहासका धेरै अत्याचारहरू व्यक्तिगत निर्णयभन्दा बढी सामूहिक उन्मादका परिणाम थिए। जब भीडले सोच्न छोड्छ, तब हिंसा सामान्य लाग्न थाल्छ। अन्यायलाई न्यायको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। दमनलाई राष्ट्रवादको नाम दिइन्छ।
राजनीतिक रूपमा हेर्दा उन्माद सत्ताको सबैभन्दा उपयोगी हतियार पनि हो। विवेकी नागरिकलाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ, तर भयभीत वा उन्मादी नागरिकलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ। त्यसैले धेरै सत्ताहरूले नागरिकलाई शिक्षितभन्दा उत्तेजित राख्न रुचाउँछन्। उनीहरू समस्याको समाधानभन्दा शत्रुको निर्माणमा बढी समय खर्च गर्छन्। बेरोजगारी, गरिबी, भ्रष्टाचार र असमानताजस्ता वास्तविक प्रश्नहरूलाई ओझेलमा पार्न भावनात्मक मुद्दाहरू उछालिन्छन्। यस अर्थमा उन्माद केवल मानसिक अवस्था होइन; यो राजनीतिक प्रविधि पनि हो।
तर उन्मादको अन्त्य कहाँ हुन्छ? इतिहासको उत्तर स्पष्ट छ-उन्माद अन्ततः विनाशमा पुगेर टुंगिन्छ। चाहे त्यो धार्मिक उन्माद होस्, जातीय उन्माद होस्, राष्ट्रवादी उन्माद होस् वा व्यक्तिपूजाको उन्माद; अन्ततः त्यसले समाजलाई विभाजित गर्छ, संस्थाहरूलाई कमजोर बनाउँछ र मानवताको आधारलाई क्षतिग्रस्त बनाउँछ।
त्यसैले सभ्य समाजको पहिलो कर्तव्य उन्मादको प्रतिरोध गर्नु हो। प्रश्न गर्ने नागरिक, स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यम, बलिया संस्थाहरू, आलोचनालाई सम्मान गर्ने राजनीतिक संस्कृति र वैज्ञानिक सोच-यी उन्मादविरुद्धका सबैभन्दा प्रभावकारी औजार हुन्। लोकतन्त्रको स्वास्थ्य चुनावले मात्र मापन हुँदैन; त्यस समाजमा असहमति व्यक्त गर्ने स्वतन्त्रता कति सुरक्षित छ भन्ने कुराले मापन हुन्छ। जहाँ प्रश्न गर्नेहरूलाई देशद्रोही भनिन्छ, जहाँ आलोचकलाई शत्रु ठानिन्छ, जहाँ नेताको पूजा हुन्छ तर संस्थाको सम्मान हुँदैन, त्यहाँ उन्मादले विवेकलाई प्रतिस्थापन गरिरहेको हुन्छ।
अन्ततः उन्मादको सबैभन्दा ठूलो शत्रु सत्य हो। सत्य कहिलेकाहीँ असहज हुन्छ, लोकप्रिय नहुन सक्छ, तर सभ्यताको यात्रा सत्य र विवेककै जगमा सम्भव भएको हो। जब समाजले भावनाभन्दा तथ्य, भक्तिभन्दा प्रश्न र उन्मादभन्दा विवेकलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब मात्र शक्ति उत्तरदायी बन्छ र लोकतन्त्र जीवित रहन्छ। किनकि इतिहासले सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—सत्ताको उन्मादले राज्यलाई बिगार्छ, तर समाजको उन्मादले सभ्यतालाई नै जोखिममा पार्छ।
लेखकः प्रकाशचन्द्र मिश्र, स्थानीय मौलिक परम्परा, रितिरीवाज, इतिहास, ग्रामीण क्षेत्रका खोज अनुसन्धानमूलक क्षेत्रमा चासो राख्नुहुन्छ । दार्चुलाको मालिकार्जुन गाउँपालिका घर भएका मिश्र पछिल्लो समय खोजमूलक सामग्री सामाजिक सञ्जालबाट पस्किदै आउनुभएको छ । उहाँले सामुदायिक ग्रामीण विकास समाज नेपाल CRDS एनजिओको नेतृत्व समेत सम्हालिसक्नुभएको छ ।
