काठमाडौं – बजारमा खाना पकाउने एलपी ग्यासको अभाव चर्किँदा उपभोक्ता घण्टौँसम्म लाइन बस्न बाध्य भइरहेका बेला साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेसन लिमिटेड (एसटीसी) ले भने उपलब्ध सीमित कोटालाई व्यवस्थापन गरेर आफ्ना उपभोक्तालाई ग्यास उपलब्ध गराउँदै आएको जनाएको छ। नेपाल आयल निगमबाट एसटीसीले कुल ग्यास आपूर्तिको करिब ३ प्रतिशत मात्रै कोटा पाउँदै आए पनि कम्पनीले नयाँ सिलिन्डर बिक्रीलाई नियन्त्रण गर्दै रिफिल गर्न आएका उपभोक्तालाई प्राथमिकता दिएर आपूर्ति व्यवस्थापन गरेको हो।
साल्ट ट्रेडिङका सहायक प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बृजेशकुमार झाका अनुसार बजारमा ग्यास अभावको हल्ला चल्नेबित्तिकै उपभोक्ताले आवश्यकताभन्दा बढी ग्यास भण्डारण गर्न सक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर एसटीसीले नयाँ सिलिन्डर उपलब्ध गराउन रोक लगाएको हो। त्यसको सट्टा पहिले नै एसटीसी ग्यास प्रयोग गर्दै आएका उपभोक्ताले खाली सिलिन्डर लिएर आएमा उपलब्धताका आधारमा ग्यास भरेर दिने व्यवस्था गरिएको छ।
“कुनै पनि ग्राहकलाई नयाँ सिलिन्डर दिएका छैनौँ। अभावको हल्ला चल्नेबित्तिकै उपभोक्ताले स्टक राख्न सक्ने सम्भावना हुन्छ। त्यसलाई ध्यानमा राखेर नयाँ सिलिन्डर नदिएका कारण रिफिल गर्ने ग्राहकलाई नियमित रूपमा ग्यास दिन सकेका छौँ,” झाको भनाइ छ। उहाँका अनुसार सबै उपभोक्तालाई तत्काल ग्यास उपलब्ध गराउन नसकिने अवस्थामा समेत एसटीसीले उपभोक्ताको नाम टिपोट गरेर निश्चित समयभित्र ग्यास उपलब्ध गराउने प्रणाली अपनाएको छ। खाली सिलिन्डर लिएर ग्यास लिन पुगेका उपभोक्तालाई तत्काल ग्यास उपलब्ध नभए दुई–तीन दिनभित्र तथा माग अत्यधिक भएको अवस्थामा बढीमा पाँच दिनसम्मको समय तोकेर ग्यास उपलब्ध गराउने गरिएको छ।
यसरी वितरण व्यवस्थापन गर्दा उपभोक्तालाई लामो समयसम्म लाइनमा बस्नुपर्ने अवस्था कम भएको एसटीसीको दाबी छ। बजारका अन्य स्थानमा ग्यासका लागि लामो लाइन देखिए पनि एसटीसीले सीमित कोटालाई उपभोक्ताको वास्तविक आवश्यकतासँग जोडेर वितरण गर्न खोजेको हो।
नयाँ सिलिन्डर नदिँदा कसरी सहज भयो?
एसटीसीको व्यवस्थापनको मुख्य आधार नै नयाँ सिलिन्डर बिक्री रोक्नु रहेको झा बताउँछन्। ग्यास अभावको समयमा नयाँ सिलिन्डर उपलब्ध गराउँदा केही उपभोक्ताले तत्काल आवश्यकताभन्दा बढी सिलिन्डर खरिद गरी घरमा राख्न सक्ने जोखिम हुन्छ। त्यसले एकातिर ग्यासको वास्तविक माग बढाउने र अर्कोतर्फ बजारमा सिलिन्डरकै अभाव सिर्जना गर्न सक्ने अवस्था आउने भएकाले एसटीसीले नयाँ सिलिन्डर वितरण नगर्ने नीति लिएको हो।
“नयाँ सिलिन्डर दिँदा स्टक राख्ने सम्भावना हुन्छ। त्यसो भयो भने ग्याससँगै सिलिन्डरसमेत अभाव हुन सक्छ। त्यसैले अहिले रिफिल गर्न आउने ग्राहकलाई मात्र प्राथमिकता दिएका छौँ,” झा बताउँछन्।
यसको अर्थ एसटीसीसँग ग्यासको असीमित मौज्दात रहेको भन्ने नभई सीमित आपूर्तिलाई उपभोक्ताको वास्तविक आवश्यकता अनुसार वितरण गरेर अभावको प्रभाव कम गर्ने प्रयास भएको कम्पनीको भनाइ छ।
नेपालमा पछिल्लो समय एलपी ग्यासको माग अचानक बढेपछि आपूर्ति व्यवस्थापनमा समस्या देखिएको छ। नेपाल आयल निगमका अनुसार अस्वाभाविक माग बढ्दा उपभोक्ताको मागअनुसार आपूर्ति गर्न कठिन भएको हो। निगमले ग्यासको नियमित कोटा करिब ४९ हजार ५०० मेट्रिक टनबाट बढाएर ५४–५५ हजार मेट्रिक टनसम्म पुर्याएको जनाएको छ।
ग्यास उद्योगीहरूले भने आयात बढे पनि ढुवानीका लागि आवश्यक बुलेटको सीमितताले आपूर्ति तत्काल सामान्य बनाउन चुनौती रहेको बताएका छन्। बजारमा ग्यासको माग बढ्नुका साथै विगतमा आधा तौलको सिलिन्डर वितरण गरिएको अवस्थाबाट पुनः पूर्ण सिलिन्डर वितरणमा फर्किँदा पनि मागमा एक्कासि चाप परेको बताइएको छ।
एसटीसीको वितरण प्रणालीमा ‘पहिले रिफिल, पछि नयाँ ग्राहक’
एसटीसीले अहिले अपनाएको व्यवस्थापनले पहिले नै एसटीसी ग्यास प्रयोग गरिरहेका उपभोक्तालाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। खाली सिलिन्डर बोकेर आउने उपभोक्ताको विवरण लिएर उपलब्धताका आधारमा निश्चित समय तोक्ने गरिएको छ। यसले उपभोक्तालाई दिनभर लाइनमा बसेर पनि ग्यास नपाउने अवस्थाबाट केही राहत दिने अपेक्षा गरिएको छ।
एसटीसीले आफ्नो आधिकारिक वेबसाइटमा पनि एसटीसी ग्यासलाई आफ्नो प्रमुख उत्पादनका रूपमा राखेको छ र देशव्यापी वितरण सञ्जालमार्फत आवश्यक वस्तुको आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने आफ्नो भूमिकालाई उल्लेख गरेको छ।
कम्पनीले यसअघि पनि ग्यास वितरणका लागि विभिन्न समयमा डिलर तथा वितरण तालिका सार्वजनिक गर्दै आएको छ।
अभावको समयमा उपभोक्तालाई भण्डारण नगर्न आग्रह
ग्यास अभावको समयमा एकै परिवारले आवश्यकता भन्दा बढी सिलिन्डर राख्दा वास्तविक उपभोक्ताले ग्यास नपाउने अवस्था झन् गम्भीर बन्न सक्छ। यही कारण सरकारी निकायहरूले पनि उपभोक्तालाई अनावश्यक रूपमा ग्यास भण्डारण नगर्न आग्रह गर्दै आएका छन्। नेपाल आयल निगमले अस्वाभाविक माग र अनावश्यक भण्डारणले आपूर्ति व्यवस्थापनमा समस्या सिर्जना गरेको बताएको छ।
यस्तो अवस्थामा एसटीसीले नयाँ सिलिन्डर बिक्री रोक्दै खाली सिलिन्डर लिएर आउने नियमित ग्राहकलाई प्राथमिकता दिनुलाई उपलब्ध ग्यासलाई समानुपातिक रूपमा वितरण गर्ने व्यवस्थापन रणनीतिका रूपमा लिएको छ।
बजारमा ग्यासका लागि उपभोक्ताको लामो लाइन लागिरहेको अवस्थामा एसटीसीको यो अभ्यासले कम्तीमा आफ्नो वितरण प्रणालीभित्र अभावको प्रभाव नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। तर, दीर्घकालीन रूपमा भने एसटीसीको मात्र व्यवस्थापनले बजारको समस्या समाधान गर्नेभन्दा पनि नेपाल आयल निगमबाट प्राप्त हुने कोटा, आयातको मात्रा, ढुवानी क्षमता र समग्र वितरण प्रणालीमा सुधार आवश्यक देखिन्छ।
हालको संकटमा एसटीसीले भने “जति छ, त्यसलाई कसरी सबैभन्दा आवश्यक उपभोक्तासम्म पुर्याउने?” भन्ने रणनीतिअनुसार वितरण गरिरहेको सहायक प्रमुख कार्यकारी अधिकृत झाको भनाइ छ। यसैकारण नयाँ सिलिन्डर बिक्रीभन्दा रिफिललाई प्राथमिकता दिइएको र तत्काल ग्यास उपलब्ध गराउन नसकिने उपभोक्तालाई समेत नाम टिपाएर निश्चित समयभित्र ग्यास दिने व्यवस्था गरिएको एसटीसीले जनाएको छ।
