काठमाडौं – हिन्दू परम्पराअनुसार आजदेखि पितृपक्ष अर्थात् सोह्रश्राद्ध सुरु भएको छ । आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि आश्विन शुक्ल प्रतिपदासम्म रहने यस अवधिमा दिवङ्गत आफन्त तथा पितृको सम्झनामा तर्पण, सिदादान, पिण्डदान तथा श्राद्ध गर्ने परम्परा छ । पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै उनीहरूको स्मरण र सम्मान गर्ने भएकाले नेपाली समाजमा यस अवधिलाई विशेष धार्मिक महत्वका साथ मनाउने गरिन्छ । सोह्रश्राद्धमा दिवङ्गत पितृको मृत्यु भएको तिथिका आधारमा सम्बन्धित दिन श्राद्ध गर्ने चलन छ । प्रतिपदादेखि औँसीसम्मका विभिन्न तिथिमा पितृको तर्पण तथा श्राद्ध गरिने भएकाले यसलाई ‘सोह्रश्राद्ध’ भनिएको हो । आफ्ना पितृको मृत्यु तिथि थाहा नभएका व्यक्तिले भने परम्पराअनुसार पितृपक्षका निश्चित तिथिमा श्राद्ध गर्ने चलन रहेको छ ।
हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार ठूला चाडपर्व तथा धार्मिक कार्यअघि पितृलाई श्रद्धापूर्वक सम्झने परम्परा छ । बडादशैं र तिहारजस्ता प्रमुख चाडपर्वअघि पर्ने सोह्रश्राद्धले सन्ततिलाई आफ्ना पितृप्रतिको दायित्व सम्झाउने पर्वका रूपमा समेत लिइन्छ । पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै गरिने श्राद्ध तथा तर्पणबाट पितृऋणबाट मुक्त हुने र चित्तशुद्धि हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ । सोह्रश्राद्ध सुरु भएसँगै राजधानीको पशुपति क्षेत्रलगायत विभिन्न तीर्थस्थलमा पितृको सम्झनामा तर्पण तथा पिण्डदान गर्न जाने सर्वसाधारणको चहलपहल बढ्ने गरेको छ । विशेषगरी नदी, मन्दिर तथा धार्मिकस्थलमा पुगेर पितृको नाममा तर्पण, पिण्डदान र दान गर्ने परम्परा छ । घरमा श्राद्ध गर्ने तथा धार्मिकस्थलमा पुगेर कर्मकाण्ड सम्पन्न गर्ने दुवै प्रचलन नेपाली समाजमा पाइन्छ ।
धार्मिक परम्पराअनुसार श्राद्धमा पितृको नाममा पवित्र जल अर्पण गर्ने कर्मलाई तर्पण भनिन्छ । तर्पणका क्रममा कुश, जौ, तिल, फूल, चन्दन तथा पवित्र जल प्रयोग गर्ने चलन छ । त्यस्तै, पितृलाई पिण्ड अर्पण गर्ने तथा ब्राह्मणलाई भोजन र दान दिने परम्परासमेत रहेको छ । यी कर्म गुरु–पुरोहितको निर्देशन तथा पारिवारिक परम्पराअनुसार सम्पन्न गर्ने गरिन्छ । शास्त्रीय मान्यताअनुसार वार्षिक तिथिमा गरिने एकोद्दिष्ट श्राद्ध मध्याह्न, पितृपक्षमा गरिने पार्वण श्राद्ध अपराह्न र आभ्युदयिक श्राद्ध प्रातःकालमा गर्ने विधान उल्लेख गरिएको छ । सम्भव भएसम्म आफ्नै घरमा श्राद्ध गर्नुपर्ने धार्मिक मान्यता रहे पनि सहरी क्षेत्रमा डेरामा बस्ने परिवारले नजिकका तीर्थस्थल, नदी, मन्दिर वा अन्य पवित्र स्थानमा पुगेर श्राद्ध तथा तर्पण गर्ने गरेका छन् ।
पितृपक्षका विषयमा गरुड पुराण, विष्णु पुराण र महाभारतलगायतका धार्मिक ग्रन्थमा विभिन्न प्रसङ्ग र मान्यताहरू उल्लेख गरिएको पाइन्छ । धार्मिक विश्वासअनुसार सोह्रश्राद्धका क्रममा पितृहरूलाई श्रद्धापूर्वक तर्पण, पिण्डदान, भोजन तथा दान अर्पण गरिन्छ । यस्ता कर्मबाट पितृ प्रसन्न भई परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि र वंशवृद्धिको आशीर्वाद दिने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ । सोह्रश्राद्धलाई केवल कर्मकाण्डका रूपमा मात्र नभई दिवङ्गत आफन्तको सम्झना, पारिवारिक दायित्व र पुस्ताबीचको सम्बन्ध स्मरण गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ । यही मान्यताका कारण नेपाली समाजमा दशैं–तिहारअघि पर्ने पितृपक्षको विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व रहँदै आएको छ ।
