काठमाडौं । हिन्दू नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व तिहारको अन्तिम दिन आज देशभर भाइटीका अर्थात् यमद्वितीया मनाइँदैछ । दिदीबहिनीले दाजुभाइको सुख, शान्ति, समृद्धि, सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका तथा माला लगाएर यो पर्व मनाउने परम्परा छ ।
दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीय प्रेम, सद्भाव र पारिवारिक सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने पर्वका रूपमा भाइटीकालाई लिइन्छ । यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मखमली, सयपत्री र दुबोको माला लगाइदिँदै निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाएर सुखी र दीर्घजीवी जीवनको कामना गर्ने गर्दछन् ।
यमराज र यमुनाको पौराणिक कथा
पौराणिक कथाअनुसार कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई घरमा निम्तो दिएकी थिइन् । बहिनीको निम्तो स्वीकार गरी यमराज उनको घरमा पुगेका थिए । यमुनाले दाजुको सत्कार गर्दै टीका लगाएर पूजा गरेपछि प्रसन्न भएका यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरेका थिए ।
त्यस क्रममा यमुनाले हरेक वर्ष यसै दिन भेट्न आउनुपर्ने र दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम सधैँ अटल रहनुपर्ने वरदान मागेकी थिइन् । साथै, दाजुभाइको आयु र कीर्ति वृद्धि भइरहोस् भन्ने कामना गरेकी थिइन् । यमराजले तथास्तु भन्दै बहिनीलाई वरदान दिएपछि भाइटीका लगाउने परम्परा सुरु भएको धार्मिक विश्वास छ ।
भाइटीकाको पूजाविधि र परम्परा
धार्मिक मान्यताअनुसार भाइटीकाका दिन दाजुभाइले आफ्नै घरमा भोजन नगरी दिदीबहिनीको घरमा गएर भोजन गर्नुपर्ने परम्परा छ । आफ्नै सहोदर दिदीबहिनी नभएकाहरूले आफूले दिदीबहिनीसरह व्यवहार गर्ने महिलाबाट टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्न सक्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ ।
टीका लगाउनुअघि दिदीबहिनीले दियो, कलश र गणेशको पूजा गरी दाजुभाइको दीर्घायु तथा आरोग्यको कामना गर्दछन् । त्यसपछि तेल र पानीको धाराले दाजुभाइलाई छेक्ने, फूल, अक्षता, चन्दन तथा लाभाले पूजा गर्ने चलन छ ।
यस दिन बिमिरो र ओखरको विशेष महत्त्व हुन्छ । यमराजको पूजा गरी ढोकाको सङ्घारमा ओखर फुटाएर कालको बाटो छेक्ने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ ।
पूजाविधि पूरा भएपछि दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन् । कहिल्यै नओइलाउने मखमली, हरियो दुबो र सयपत्री फूलको माला लगाइदिँदै दही, सेलरोटी, फलफूल, मिठाई, मसला, कटुस तथा विभिन्न उपहार दिने परम्परा छ ।
दाजुभाइलाई ढाकाको टोपी लगाइदिने चलन पनि रहेको छ । ढाकाको टोपीले आयु वृद्धि हुनुका साथै राष्ट्रिय पहिचान र गौरव झल्काउने विश्वास गरिन्छ । टीका ग्रहण गरेपछि दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका तथा माला लगाइदिएर दक्षिणा र उपहार प्रदान गर्ने गर्दछन् ।
भाइटीकाको शुभ साइत बिहान ११ः०७ बजे
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले यस वर्षको भाइटीकाको शुभ साइत बिहान ११ बजेर ७ मिनेट निर्धारण गरेको छ । टीका लगाउँदा दाजुभाइ पश्चिम फर्कने र टीका लगाइदिने दिदीबहिनी पूर्व फर्कनुपर्ने धार्मिक मान्यता छ । विदेशमा रहेका नेपालीले भने स्थानीय समय र स्थानअनुसार टीका लगाउने गर्दछन् ।
टीका लगाउने दिदीबहिनी नभएका व्यक्तिहरूले काठमाडौंको रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिरमा गएर टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ । भाइटीकाका दिन मात्रै खुल्ने उक्त मन्दिरमा भक्तजनको भीड लाग्ने गर्दछ ।
यसरी भाइटीका केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नभई दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको माया, विश्वास, आत्मीयता र पारिवारिक एकताको प्रतीकका रूपमा नेपाली समाजमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइँदै आएको छ ।
