प्रकाशचन्द्र मिश्र –
“दार्चुलाको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक, प्राविधिक र आध्यात्मिक सम्पदामाथि विस्तृत दृष्टि”
दार्चुलाको विकट भूगोलभित्र अवस्थित लेकम गाउँपालिकाको पाती क्षेत्र, जहाँ समय मानौँ केही क्षणका लागि थामिएको छ – त्यहीँ उभिएको छ एक प्राचीन ‘नौला’। बाहिरबाट हेर्दा यो केवल एउटा पानीको मुहान जस्तो लाग्न सक्छ, तर यसको गहिराइमा पुग्दा यो हाम्रो सभ्यता, परम्परागत ज्ञान, सीप र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको जीवित इतिहास हो भन्ने अनुभूति हुन्छ।
पहाडी जीवनमा पानी केवल आवश्यकता होइन, अस्तित्वको आधार हो। आधुनिक प्रविधि, पाइपलाइन वा मोटर प्रणालीको पहुँच नभएको समयमा, स्थानीय समुदायले प्रकृतिको स्वाभाविक चक्रलाई बुझ्दै, त्यससँग सहकार्य गर्दै ‘नौला’ जस्ता संरचनाहरू निर्माण गरेका थिए। जमिनमुनिबाट उम्रिने पानीलाई सुरक्षित, स्वच्छ र दीर्घकालीन रूपमा उपयोग गर्न बनाइने यी संरचनाहरू केवल इन्जिनियरिङ् होइनन्यी प्रकृति र मानवबीचको सहअस्तित्वको उत्कृष्ट नमूना हुन्। लेकमको यो नौला त्यही ज्ञान र सोचको सशक्त प्रतिनिधि हो।
यस नौलाको बनावट आफैंमा एक अद्भुत कला हो। ठूला-ठूला ढुंगाहरूलाई बिना सिमेन्ट, बिना फलाम अत्यन्त मिलाएर जडान गरिएको छ। भित्ताहरूमा कुँदिएका आकृतिहरू, धार्मिक प्रतीकहरू र संरचनाको समग्र सन्तुलनले तत्कालीन शिल्पकला कति विकसित थियो भन्ने स्पष्ट पार्छ। यो केवल निर्माण होइन, एक प्रकारको ‘जीवित कला’ हो। स्थानीय जनश्रुतिअनुसार, यो नौला एक कुशल शिल्पकारले एकै रातमा निर्माण गरेको भनाइ छ। यद्यपि यसको ऐतिहासिक प्रमाण नहोला, तर यस्तो कथाले यसप्रतिको जनआस्था र रहस्यलाई अझ गहिरो बनाएको छ।
अझ रोचक कुरा के छ भने, सयौँ वर्ष पुरानो यो नौलाबाट आज पनि निरन्तर स्वच्छ र चिसो पानी बगिरहेको छ। यो केवल एउटा प्राकृतिक चमत्कार होइन यो हाम्रो पुर्खाहरूको दूरदर्शिता र दिगोपनप्रतिको प्रतिबद्धताको प्रमाण हो। उनीहरूले प्रकृतिलाई जित्ने होइन, बुझ्ने र सम्मान गर्ने बाटो रोजेका थिए।
नौला केवल पानीको स्रोत मात्र थिएन; यो गाउँको सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनको केन्द्र पनि थियो। बिहान साँझ पानी भर्न जाने क्रममा भेटघाट, संवाद, सम्बन्ध सुदृढीकरण, कथा कहानी आदानप्रदान यी सबै क्रियाकलापहरू यहीँ केन्द्रित हुन्थे। धेरै ठाउँमा नौलालाई देवी–देवतासँग जोडेर पूजा गर्ने परम्परा अझै जीवित छ, जसले यसलाई केवल भौतिक संरचना नभई आध्यात्मिक केन्द्रको रूपमा पनि स्थापित गर्छ।
तर आजको यथार्थ भने चिन्ताजनक छ। आधुनिक विकासको तीव्र गतिमा यस्ता परम्परागत संरचनाहरू ओझेलमा परिरहेका छन्। संरक्षणको स्पष्ट नीति अभाव, स्थानीय तहमा पर्याप्त चासो नहुनु र नयाँ पुस्तामा यसको महत्वबारे कम जानकारी हुनु यी सबै कारणले यस्ता अमूल्य सम्पदाहरू जोखिममा छन्। कतिपय नौलाहरू त पूरै लोप भइसकेका छन्, कतिपय मर्मतसम्भारको अभावमा जीर्ण अवस्थामा पुगेका छन्।
यदि समयमै ध्यान नदिइयो भने, हामीले केवल एउटा पानीको स्रोत गुमाउने छैनौं हामी हाम्रो इतिहास, पहिचान, सीप र दिगो सोचको अमूल्य सम्पदा नै गुमाउनेछौं। त्यसैले अबको आवश्यकता स्पष्ट छ स्थानीय सरकार, समुदाय, अनुसन्धानकर्ता र सरोकारवाला सबै मिलेर यस्ता धरोहरहरूको संरक्षण, पुनःस्थापना र प्रवर्द्धनमा लाग्नुपर्छ। यसलाई पर्यटनसँग जोडेर स्थानीय आर्थिक विकासको माध्यम पनि बनाउन सकिन्छ, जसले यसको दीर्घकालीन संरक्षणमा थप टेवा पुर्याउनेछ।
अन्ततः, लेकमको यो ऐतिहासिक नौलाले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ “प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा आधारित विकास नै दिगो विकास हो।” यसलाई जोगाउनु भनेको केवल अतीतको संरक्षण होइन, हाम्रो पहिचानको रक्षा र भविष्यको सुनिश्चितता हो।
लेखकः प्रकाशचन्द्र मिश्र, स्थानीय मौलिक परम्परा, रितिरीवाज, इतिहास, ग्रामीण क्षेत्रका खोज अनुसन्धानमूलक क्षेत्रमा चासो राख्नुहुन्छ । दार्चुलाको मालिकार्जुन गाउँपालिका घर भएका मिश्र पछिल्लो समय खोजमूलक सामग्री सामाजिक सञ्जालबाट पस्किदै आउनुभएको छ । उहाँले सामुदायिक ग्रामीण विकास समाज नेपाल CRDS एनजिओको नेतृत्व समेत सम्हालिसक्नुभएको छ ।
