नेपाल निर्माणमा बैदेशिक नेपालीहरुको भूमिका र सम्भावना

रोजा बेला सिँह — नेपाल आज एउटा यस्तो निर्णायक मोडमा उभिएको छ, जहाँ परम्परागत रूपमा श्रम आप्रवासनमा निर्भर रहने सोचलाई पुनःपरिभाषित गर्दै विश्वभर फैलिएको नेपाली डायस्पोरासँग रणनीतिक साझेदारीको दिशामा अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता तीव्र रूपमा महसुस हुन थालेको छ। लामो समयदेखि चर्चा हुँदै आएको ‘ब्रेन ड्रेन’ (प्रतिभा पलायन) को कथालाई अब ‘ब्रेन गेन’ (प्रतिभा पुनःआगमन) मा रूपान्तरण गर्ने संरचित प्रणाली निर्माण अपरिहार्य बन्दै गएको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।

अहिले विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पठाउने रेमिटेन्स राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको मुख्य आधार बनेको भए पनि त्यसको ठूलो हिस्सा दैनिक उपभोग र आयातित वस्तुमा खर्च भइरहेको छ। यसले अल्पकालीन राहत त दिन्छ, तर दीर्घकालीन औद्योगिक विकास, रोजगारी सिर्जना र उत्पादनमूलक अर्थतन्त्र निर्माणमा अपेक्षित योगदान दिन सकेको छैन। यही अवस्थालाई राष्ट्रनिर्माणको अवसरमा बदल्न ‘रिटर्नी इन्भेस्टमेन्ट फ्रेमवर्क’ आवश्यक रहेको धारणा अघि सारिएको छ।

फर्किने लगानी संरचनाको आवश्यकता

फर्किने लगानी संरचनाअन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, सीप र पूँजी लिएर स्वदेश फर्कन चाहने व्यक्तिका लागि सहज ऋण सुविधा, कम ब्याजदर, उद्योग स्थापना गर्दा मेसिनरी उपकरणमा भन्सार तथा कर छुट जस्ता नीतिगत व्यवस्था हुनुपर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। यस्ता प्रोत्साहनले विदेशमा स्थापित दक्ष पेशेवरहरूलाई नेपाल फर्किन प्रेरित गर्नुका साथै उनीहरूले आर्जन गरेको ज्ञान र पूँजीलाई राष्ट्रले सम्मानपूर्वक स्वागत गर्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गर्ने विश्वास गरिएको छ।

पर्यटन, एग्रिटेक र केयर उद्योगमा नयाँ सम्भावना

नेपालका परम्परागत बलहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय उत्कृष्ट अभ्याससँग जोडेर आधुनिक बनाउनु राष्ट्रिय आम्दानी वृद्धि गर्ने व्यावहारिक उपायका रूपमा हेरिएको छ। पर्यटन क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी प्रणालीलाई सहज र एकीकृत बनाउनु, डिजिटल कारोबारमा रहेका अवरोध हटाउनु तथा सजिलो बुकिङलाई प्राथमिकता दिने उच्च मूल्यका पर्यटक आकर्षित गर्नु अपरिहार्य मानिन्छ। यससँगै वातावरण संरक्षण र विलासितालाई सन्तुलनमा राख्ने इको–टुरिज्ममार्फत नेपाललाई दीगो पर्यटनको विश्वव्यापी केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न सकिने सम्भावना औँल्याइएको छ।

त्यसैगरी, कृषि क्षेत्रलाई परम्परागत आत्मनिर्भर खेतीबाट प्रविधिमा आधारित, उच्च उत्पादनशील उद्योगमा रूपान्तरण गर्न एग्रिटेकको भूमिका महत्वपूर्ण देखिएको छ। प्रिसिजन कृषि उपकरण, आधुनिक आपूर्ति श्रृंखला र प्रविधिको प्रयोगले खाद्य सुरक्षासँगै निर्यात वृद्धि गर्न सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।

युवा पुस्ताको ठूलो हिस्सा विदेश पलायन भएपछि नेपालमा नयाँ सामाजिक यथार्थ देखिन थालेको छ—बृद्ध अभिभावकहरू एक्लै बस्न बाध्य हुने अवस्था। यसले व्यावसायिक केयर उद्योगको तत्काल आवश्यकता सिर्जना गरेको छ। युरोपेली मोडेलमा आधारित वृद्धाश्रम, घरमै पुगेर नर्सिङ सेवा र दीर्घकालीन हेरचाह प्रणाली विकास गर्दा सामाजिक सुरक्षा मजबुत हुनुका साथै स्वास्थ्य क्षेत्रमा नयाँ लगानी अवसर खुल्ने अपेक्षा गरिएको छ।

सामूहिक लगानी र डायस्पोरा सहभागिता

व्यक्तिगत प्रयासभन्दा पर, प्रवासी नेपाली समुदायसँग सामूहिक र दीर्घकालीन प्रभाव सिर्जना गर्ने ठूलो क्षमता रहेको बताइन्छ। ‘डायस्पोरा इन्भेस्टमेन्ट फन्ड’ स्थापना गरेर विदेशमा रहेका नेपालीहरूले आफ्नो सीप, पेशागत नेटवर्क र आर्थिक स्रोत एकत्रित गरी प्रविधिमा आधारित, राष्ट्रिय महत्वका परियोजनाहरू कार्यान्वयन गर्न सक्ने अवधारणा अघि बढाइएको छ। यसरी संस्थागत सहकार्य गर्दा छरिएका प्रयासभन्दा ठूलो र दिगो प्रभाव सम्भव हुने विश्वास गरिएको छ।

यसै सन्दर्भमा ज्ञान हस्तान्तरण, मेन्टरशिप, लगानी र सहकार्यलाई एउटै संरचनामा जोड्ने ‘डायस्पोरा एंगेजमेन्ट मोडेल’ विकास प्रक्रियामा रहेको छ। समयसँगै यस मोडेललाई परिमार्जन र विस्तार गर्दै बदलिँदो आवश्यकता अनुसार अनुकूल बनाउने लक्ष्य लिइएको छ।

दृष्टिकोण पछाडिको आवाज

यी विचारहरू प्रवासी नेपाली समुदायभित्र सक्रिय रूपमा उठाइरहेकी रोजाबेला सिंहले अघि सारेकी हुन्। नेपालमा जन्मेकी र हाल फिनल्याण्डमा बसोबास गर्दै आएकी सिंह लाप्पेनरान्ता सहरमा परियोजना योजनाकारका रूपमा कार्यरत छिन्, जहाँ उनी जलवायु सहनशीलतासम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय पहलहरूमा संलग्न छिन्। साथै, उनी Arnora Oy मा व्यवसाय परामर्शदाताका रूपमा पनि कार्यरत छिन्।

नर्वे, डेनमार्क र फिनल्याण्डमा आप्रवासी एकीकरणसम्बन्धी विभिन्न पहलहरूको नेतृत्व गरिसकेकी सिंह युरोपेली आयोगका वार्षिक कार्यक्रम तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूमा प्यानलिस्टका रूपमा समेत सहभागी भइसकेकी छिन्। उनको व्यक्तिगत एकीकरण यात्रालाई सफल अभ्यासका रूपमा संग्रहालयमा प्रदर्शित गरिनु उनको योगदानको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको उदाहरण मानिन्छ।

हाल उनी युवालाई नेतृत्वमा सशक्त बनाउने उद्देश्यले कार्यरत संस्था JCI की अध्यक्षसमेत रहेकी छिन्। अन्तर्राष्ट्रिय उत्कृष्ट अभ्यासहरू नेपाल भित्र्याउने दिशामा निरन्तर आवाज उठाइरहेकी सिंहको धारणा छ—“नेपालले आफ्ना युवालाई विश्वस्तरीय अवसरका लागि तयार पार्नुपर्छ, तर फर्कन चाहँदा आधुनिक, समृद्ध र सहयोगी मातृभूमि सधैं तयार हुनुपर्छ।”

डायस्पोरा संलग्नता र लगानीलाई संस्थागत गर्न सके नेपालले सीमाना पार जोडिने विश्वस्तरीय विशेषज्ञता र नवप्रवर्तनलाई अझ प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्ने विश्लेषकहरूको निष्कर्ष छ। आजको केन्द्रित पहल भोलि सशक्त पारिस्थितिकी तन्त्रमा रूपान्तरण भई दीगो राष्ट्रिय विकासको गतिशील आधार बन्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।